Tegenwoordig worden computers en smartphones kunstmatig verouderd. De eisen voor Windows 11 zijn complete waanzin en zorgen ervoor dat computers die nog vele jaren meekunnen voor het grootste deel op de schroothoop zullen belanden. In deze en de volgende afleveringen laat ik zien dat zelfs een oudje uit 2011 nog prima bruikbaar is...
Op 12 februari van dit jaar kocht ik bij Bohero – de lokale kringloopwinkel – een Lenovo ThinkCentre M90p (M5536-AC2) voor twintig euro (https://www.hetlab.tk/nestorix/lenovo-thinkcentre-m90p-m5536-ac2). Op het systeem was een briefje geplakt met wat gegevens en de opmerking ‘geen garantie’. Dat laatste lijkt mij terecht, omdat deze computer op 2 februari 2010 werd gelanceerd. Desondanks verwachte ik geen serieuze problemen, omdat een medewerker een niet-geactiveerde Windows 10 op de 750GB harddisk – productiedatum 14 december 2010 – had geïnstalleerd.
Geheugen
Het eerste wat ik doe na het toevoegen van een nieuwe, tweedehands desktop of laptop aan mijn collectie, is uitzoeken of het geheugen betaalbaar tot het maximum kan worden uitgebreid. Voor zowel Windows, macOS als Linux geldt dat elke nieuwe versie meer geheugen nodig heeft. Dat uitbreiden verlengt de levensduur dus aanzienlijk.
In mijn systeem waren twee modules van elk twee gigabyte PC3-10600U aanwezig. Deze zijn in week 11 van 2011 geproduceerd, dus het systeem lag op zijn vroegst half maart van dat jaar in de winkel. De U staat voor unbuffered: de uitwisseling tussen geheugen en controller heeft geen extra buffer. Dat heeft voor- en nadelen, maar dat voert voor nu te ver. De buffered-variant wordt vaak in servers gebruikt en in advertenties wordt meestal expliciet benoemd dat die niet zou werken in gewone computers. Zoals in de rest van deze aflevering zal blijken, is aanschaffen van werkend geheugen al moeilijk genoeg om te gaan gokken met dit soort mogelijke problemen.
De 10600 geeft de theoretische doorvoersnelheid naar beneden afgerond tot het dichtstbijzijnde honderdtal. Deel deze door acht en we krijgen de andere, gebruikelijke DDR3-1333-notatie. Dat is de frequentie van de gebruikte klok om data door te geven.
Documentatie
Zoals gezegd waren slechts twee van de vier geheugenslots in gebruik. Lenovo leverde het systeem standaard in deze configuratie. In hun folder staat dat het geheugen is uit te breiden naar acht gigabyte, ofwel twee extra modules van dezelfde grootte als reeds aanwezig.
De processor is een Intel Core i5-650 en dat is de eerste generatie (!) in de Core i5-serie (https://en.wikipedia.org/wiki/Clarkdale_(microprocessor). Eén van de belangrijkste verschillen met diens voorganger – de Intel Core 2 – is dat de belangrijkste onderdelen van de north bridge-chip nu geïntegreerd zijn in de processor, waaronder dus de geheugencontroller. Helaas heeft Intel de eerste drie generaties processoren uit haar database verwijderd, maar via de WaybackMachine vond ik een kopie (https://ark.intel.com/content/www/us/en/ark/products/43546/intel-core-i5-650-processor-4m-cache-3-20-ghz.html) met daarin het maximale geheugen van zestien gigabyte.
Aangezien de geïntegreerde north bridge-chip volgens Intel maximaal 16 gigabyte kan adresseren, bestelde ik vier geheugenmodules van elk vier gigabyte. Klinkt logisch toch? Alle andere parameters zijn hetzelfde als het originele tweetal, ofwel DD3-1333, CL9-9-9-24 en 1,5 V. Na plaatsen en opstarten zag het BIOS de verwachte hoeveelheid. Perfect!
Experiment
Voor een experiment had ik een rsync daemon nodig, dus waarom niet op de nieuwe tweedehands Lenovo? Ik besloot om de aanwezige harddisk voorlopig te vervangen door een 256GB ssd van Intenso. In het verleden had ik al eens een image gemaakt van een Debian Buster-installatie met de genoemde software. Inderdaad: oud, maar voor een experiment als gepland zou dit geen probleem mogen zijn. De image was snel teruggezet en na tien minuten kon het experimenteren beginnen...
Als eerste ontdekte ik dat de Intel-netwerkkaart op het moederbord niet consequent gigabit onderhandelde en dan terugviel naar honderd megabit. Dat is gelukkig af te dwingen met het ethtool-commando zodra het netwerk wordt gestart. Het volgende probleem was dat het synchroniseren na gemiddelde acht minuten stopte. Een zoektocht op het internet leerde dat beide problemen bekend zijn en te maken hebben met de oudere BLOB’s (Binary Large Object) in Buster. Zucht! De broncode van BLOB’s wordt door de meeste fabrikanten niet vrijgegeven, met als resultaat dit soort vage ellende. Ik zal u de rest van mijn tirade besparen, want trouwe lezers weten hoe ik hierover denk.
Omdat het upgraden van een Debian-serverinstallatie weinig tijd kost, was alles snel vervangen door Debian Bullseye-versies. De kernel BLOB’s voor de netwerkkaart zouden nu correct met de aanwezige buffers moeten werken. Uiteraard moet na afloop van een upgrade het systeem herstart worden en dat geeft bijna meteen een kernel panic:
[0.282863] Hardware name: LENOVO 5536AC2/, BIOS 5JKT54AUS 02/15/2011
[0.282863] RIP: 0010:kmem_cache_alloc+0x89/0x1f0
Tijdens de upgrade wordt de nieuwste kernel in Bullseye geïnstalleerd. Omdat dit een potentieel gevaarlijke operatie is – zoals hierboven blijkt – wordt ook de laatste oude kernel bewaard. Waarmee ik kan melden dat de Buster-kernel en de rest van Bullseye werkt. Het is op dit moment onduidelijk met welke BLOB-versies en of hiermee de netwerkproblemen zijn opgelost.
Geheugenprobleem?
In het verleden heb ik al eens uitgelegd dat Windows vaak alleen een foutcode geeft die volgens het internet tig-verschillende oorzaken kan hebben. Linux daarentegen geeft een hele historie, waarbij de eerste regel de belangrijkste aanwijzing is. In dit geval is het dus waarschijnlijk een geheugenprobleem. Zoals gezegd, vraagt een nieuwere versie van een besturingssysteem meer van het geheugen en blijkbaar is dat nu een struikelpunt. Verder vraagt rsync ook het nodige van het geheugen… Verklaart dat mogelijk waarom Buster uiteindelijk wat eleganter crasht?
Het geheugen is weliswaar een oudere generatie, maar wordt nog steeds geproduceerd. De kans dat één van de nieuwe modules kapot is, kan echter niet genegeerd worden. Dus als eerste heb ik de twee oorspronkelijke modules teruggeplaatst en daarmee start ook de Bullseye-kernel zonder paniek.
Controleren of het geheugen zonder problemen werkt, kan met het memtest-programma. Sommige Linux-distributies bevatten deze als onderdeel van de installatie. Daarmee ontdekte ik dat memtest met elk van de vier nieuwe modules afzonderlijk bijna meteen vastloopt op hetzelfde punt, waarmee duidelijk is dat er iets misgaat met de communicatie tussen de geheugencontroller en de modules.
Memtest met 4 gigabit chipmodules op Lenovo loopt vast...
Chips
De capaciteit van geheugenchips wordt uit gedrukt in gigabits en meestal kan slechts één bit tegelijk benaderd worden. Vandaar dat de originele twee gigabyte- en nieuwe vier gigabyte-modules elk acht chips bevatten. Voor de originele zijn dat twee gigabit- en voor de nieuwe vier gigabit-chips. Het was even zoeken, maar uiteindelijk vond ik de 102 pagina’s tellende datasheet (https://www.intel.com/content/dam/doc/datasheet/core-i5-600-i3-500-pentium-6000-datasheet-vol-1.pdf) van de i5-6xx- en i3-5xx-processoren. Met op pagina 12 het volgende: “1-Gb and 2-Gb DDR3 DRAM technologies are supported.”
Nu is direct duidelijk waarom de nieuwe modules niet werken. Met deze kennis besloot ik ’s ochtends voor alle zekerheid vier – de originele Lenovo-modules kon ik niet vinden – twee gigabyte modules van Samsung te bestellen. Daarmee krijgen we dan uiteindelijk acht gigabyte en dat is het maximum dat Lenovo aangeeft. De originele Lenovo-modules zijn ook van Samsung, maar hebben tevens een Lenovo-sticker.
’s Avonds vertelde ik een vriend over het geheugenprobleem dat mij ondertussen al ruim drie dagen experimenteren had gekost. Tijdens dat gesprek herinnerde ik mij opeens dat ik heel vroeger ook wel eens geheugenmodules met zestien chips had gezien. Waarna ik ontdekte dat ik even verder had moeten lezen in de datasheet: “Using 2-Gb device technologies, the largest memory capacity possible is 16 GB for UDIMMs (assuming Dual Channel Mode with a four dual rank unbuffered DIMM memory configuration).”
Omdat de eerdere bestelling al onderweg was, bestelde ik vier stuks à vier gigabyte elk in een 2Rx8-configuratie. De modules met acht chips zijn allemaal voorzien van een 1Rx8-aanduiding. Ik gok dat de 2Rx8 een extra stukje elektronica heeft om te schakelen tussen de beide rijen, maar pin mij daar niet op vast!
Succes!
Wederom klopt het gezegde ‘driemaal is scheepsrecht’. De memtest voltooit driemaal succesvol over de totale zestien gigabyte. De Lenovo werd uitgeleverd met een Windows Vista- of 7-versie, in bijna alle gevallen de 32 bits-variant. Dat is logisch, gezien de standaard vier gigabyte, maar in geval van de Windows 7 Professional-versie kon ook gekozen worden voor de 64 bits-versie. Volgens het internet heeft deze minimaal twee gigabyte geheugen nodig, dus dat zou als een zonnetje met de geheugenuitbreiding moeten werken.
Dit artikel verscheen eerder in PC-Active 345 (DEC2025 / JAN2026)
